Isı pompaları son yıllarda hem Avrupa'da hem Türkiye'de ısınma tartışmalarının merkezine yerleşti. Peki bu cihazlar nasıl çalışıyor, verimleri neye bağlı ve hangi evler için gerçekten mantıklı bir yatırım? Bu rehberde temel kavramları ve karar vermeden önce sormanız gereken soruları özetliyoruz.
Isı pompası nasıl çalışır?
Isı pompası, buzdolabı ve klimadaki soğutma çevrimini kullanarak düşük sıcaklıktaki bir kaynaktan (dış hava, toprak ya da su) ısı alır ve bunu daha yüksek sıcaklıkta binaya aktarır. Kompresörü çalıştırmak için elektrik harcar; ancak aktardığı ısının büyük bölümü çevreden gelir. Avrupa Isı Pompası Birliği (EHPA), enerjinin yaklaşık %80'inin çevre kaynağından, kalanının ise kompresörü çalıştıran enerjiden sağlandığını belirtir. Bu oran çalışma koşullarına göre değişir.
Başlıca türler
- Havadan suya: Dış havadan aldığı ısıyla radyatör, yerden ısıtma ya da fan-coil devresindeki suyu ısıtır; çoğu model sıcak kullanım suyu da hazırlar. Konutlarda en yaygın türdür. Soğutucu devresinin tamamen dış ünitede olduğu monoblok ve iç-dış üniteli split versiyonları vardır.
- Havadan havaya: Isıtma yapabilen split klimalar aslında birer havadan havaya ısı pompasıdır; ısıyı doğrudan odadaki havaya verir.
- Topraktan suya / sudan suya: Toprak kolektörü, sondaj ya da yeraltı suyu kullanır. Kaynak sıcaklığı yıl boyunca daha kararlı olduğu için verim yüksektir; ancak ilk yatırım ve uygulama koşulları daha zorludur.
- Hibrit sistem: Isı pompası ile kombinin (ya da kazanın) tek bir kontrol altında birlikte çalıştığı çözümdür.
COP ve SCOP ne anlama gelir?
- COP (performans katsayısı): Belirli bir anda üretilen ısıl gücün harcanan elektrik gücüne oranıdır. COP değeri 4 ise, 1 kW elektrikle 4 kW ısı üretiliyor demektir. Kataloglarda genellikle belirli bir test koşulunda verilir (ör. A7/W35: dış hava 7 °C, su çıkışı 35 °C).
- SCOP (mevsimsel performans katsayısı): Isıtma sezonunun tamamında değişen dış sıcaklıklar ve kısmi yük koşulları dikkate alınarak EN 14825 standardına göre hesaplanan ortalama değerdir. Yıllık tüketim tahmini için COP'tan çok daha anlamlıdır.
Avrupa enerji etiketinde havadan suya ısı pompaları için iki ayrı sınıf görürsünüz: 35 °C (düşük sıcaklık uygulaması, örneğin yerden ısıtma) ve 55 °C (orta sıcaklık uygulaması, örneğin radyatör). Aynı cihazın 35 °C sınıfı daha yüksektir, çünkü su ne kadar düşük sıcaklıkta tutulursa ısı pompası o kadar verimli çalışır.
Gidiş suyu sıcaklığı neden belirleyici?
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın Isı Pompası Kılavuzu da sistemin olabildiğince düşük sıcaklıkta tasarlanmasının verimi ciddi ölçüde artırdığını, kalorifer devresinin sıcaklığı yükseldikçe performansın düştüğünü vurgular.
Kimler için mantıklı?
- Yalıtımı iyi (mantolama, çift cam, çatı yalıtımı) bir binada oturanlar
- Yerden ısıtması olan ya da peteklerini daha büyük yüzeyli modellerle değiştirmeye hazır olanlar
- Doğal gaz şebekesi bulunmayan ve LPG, fuel-oil, kömür ya da doğrudan elektrikli ısıtma kullanan haneler
- Yazın soğutmaya da ihtiyaç duyanlar (pek çok havadan suya cihaz soğutma da yapabilir)
- Çatısında güneş enerjisi sistemi bulunan ya da kurmayı planlayan müstakil evler
Kimler için daha zor?
- Yalıtımsız, ısı kaybı yüksek binalar: Gerekli kapasite büyür, yüksek su sıcaklığı ihtiyacı verimi düşürür.
- Dış ünite yeri sorunu olan daireler: Uygun yer bulunamaması ya da yönetim izni, ses ve titreşim konuları projeyi zorlaştırabilir.
- Elektrik altyapısı yetersiz evler: Abonelik gücünün ve iç tesisatın yeni yükü taşıyıp taşıyamayacağı kontrol edilmelidir.
- Çok soğuk iklim bölgeleri: Düşük dış sıcaklıklar için tasarlanmış modeller olsa da seçim ve tasarım çok daha özenli yapılmalıdır.
Hibrit çözüm: geçiş için orta yol
Mevcut kombiyi sökmeden yanına havadan suya ısı pompası eklenen hibrit sistemlerde, ılık günlerde ısı pompası, çok soğuk günlerde ya da yüksek su sıcaklığı gerektiğinde kombi devreye girer. Bu yaklaşım, yalıtımı veya ısıtıcıları henüz yenilenmemiş binalarda ısı pompasına kademeli geçiş imkânı sunar. Hangi dış sıcaklıkta hangi cihazın çalışacağı (bivalent nokta), enerji fiyatlarına ve binanın ısı kaybına göre ayarlanmalıdır.
Karar vermeden önce
- Binanın ısı kaybını hesaplatın. Türkiye'de bina ısı yalıtım hesaplarının esası TS 825 "Binalarda Isı Yalıtım Kuralları" standardıdır.
- Teklifleri karşılaştırırken cihazın 35 °C ve 55 °C için SCOP değerlerini, ses gücü düzeyini, kullandığı soğutucu akışkanı, sıcak su tankı hacmini ve garanti koşullarını yazılı isteyin.
- Elektrik tarifenizi kontrol edin. Mesken tarifesinde yıllık tüketim belirli bir sınırı aştığında birim fiyat değişebilir; ısı pompası yıllık elektrik tüketiminizi belirgin biçimde artırır.
- Montajın, florlu gazlarla çalışma belgesine sahip personel tarafından yapılmasını şart koşun.
- Kaba hesaplarla yetinmeyin; yerinde keşif ve ısı yükü hesabı yaptırın.
Kaynaklar
